Thoái hóa cột sống ở người trẻ: vì sao mắc sớm và khi nào cần lo?

Thoái hóa cột sống ở người trẻ không hiếm và bắt đầu sớm hơn phần lớn mọi người hình dung: biến đổi thoái hóa đã xuất hiện trên phim chụp của khoảng 37% người 20 tuổi hoàn toàn không đau lưng. Con số đó nói lên 2 chuyện cùng lúc, bạn 27 tuổi mà kết quả chụp ghi “thoái hóa cột sống” thì đó không phải điều bất thường. Nhưng cũng chính vì nó phổ biến đến vậy, dòng chữ trên phim không tự động giải thích được cơn đau bạn đang chịu. Thoái hóa sớm ở người trẻ gần như không bao giờ đến từ một nguyên nhân đơn lẻ. Nó là kết quả cộng dồn của tải trọng sai lặp lại trên một cấu trúc vốn được nuôi dưỡng rất kém: đĩa đệm là mô lớn nhất trong cơ thể không có mạch máu riêng. Triệu chứng điển hình là đau âm ỉ tăng khi vận động và giảm khi nghỉ, kèm cứng khớp ngắn buổi sáng, biểu hiện khác nhau rõ giữa thắt lưng và cổ. Có một kiểu đau lưng khác ở người dưới 45 tuổi diễn ra ngược lại hoàn toàn. Đó là kiểu cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá sớm, thay vì mặc định quy cho thoái hóa do ngồi nhiều.

Phòng khám MBJ đi từ độ tuổi cột sống bắt đầu thoái hóa, đến lý do người trẻ mắc sớm, triệu chứng ở thắt lưng và cổ, cách phân biệt khi cơn đau không đến từ thoái hóa và cuối cùng là những việc làm chậm được tiến trình này.

Thoái hóa cột sống ở người trẻ bắt đầu từ tuổi nào?

Cột sống bắt đầu có dấu hiệu thoái hóa từ khoảng 20 đến 30 tuổi, sớm hơn nhiều so với hình dung phổ biến rằng đây là bệnh của tuổi già. Có biến đổi thoái hóa trên hình ảnh không đồng nghĩa với việc đã có bệnh cần điều trị.

Thoái hóa cột sống là quá trình hao mòn của các thành phần chịu lực trong cột sống. Nhân nhầy bên trong đĩa đệm mất dần nước nên đĩa mỏng đi, xẹp xuống và giảm khả năng hấp thụ lực. Sụn khớp phủ mặt khớp mòn dần, phần xương dưới sụn bị biến đổi theo. Khi đĩa đệm không còn giữ được khoảng cách giữa hai đốt sống, cơ thể phản ứng bằng cách bồi thêm xương ở rìa đốt sống để giữ vững, tạo thành gai xương, thứ mà nhiều người quen gọi là gai cột sống. Dây chằng quanh cột sống cũng dày lên và xơ cứng, làm lưng kém linh hoạt.

Quá trình này không diễn ra đều khắp cột sống. Đoạn thắt lưng L1 đến L5 và đoạn cổ C5 đến C7 thoái hóa sớm nhất, vì đây là hai vùng vừa chịu tải trọng lớn vừa cử động nhiều nhất trong ngày. Đoạn ngực nằm giữa được lồng ngực giữ tương đối cố định nên ít gặp hơn.

Về mức độ phổ biến, một tổng quan hệ thống của Brinjikji và cộng sự công bố trên tạp chí American Journal of Neuroradiology năm 2015 đã tổng hợp 33 nghiên cứu trên 3.110 người hoàn toàn không có triệu chứng đau lưng. Kết quả: 37% người ở tuổi 20 đã có thoái hóa đĩa đệm trên phim cộng hưởng từ, 30% có phồng đĩa đệm. Tỷ lệ này tăng dần theo tuổi và chạm 96% ở nhóm 80 tuổi. Nhưng dữ liệu không dừng ở đó. Một phân tích gộp khác của chính nhóm tác giả này trong cùng năm ghi nhận thoái hóa đĩa đệm vẫn gặp nhiều hơn ở người đang đau lưng so với người không đau, rõ nhất ở nhóm từ 50 tuổi trở xuống. Thoái hóa không vô can, nhưng một mình nó không đủ để giải thích cơn đau.

Các tỷ lệ trên là số liệu quần thể ở người không triệu chứng, không phải kết luận cho từng trường hợp cụ thể. Chính nhóm tác giả nhấn mạnh rằng hình ảnh thoái hóa phải được đọc cùng với bệnh cảnh lâm sàng của người bệnh, chứ không đứng riêng để chẩn đoán.

Vì sao bị thoái hóa cột sống khi còn trẻ?

Thoái hóa sớm ở người trẻ hiếm khi có một thủ phạm duy nhất, nó là hậu quả của tải trọng sai lặp lại hằng ngày, dồn lên một cấu trúc vốn có khả năng tự phục hồi rất hạn chế. Một lưu ý về cách gọi tên: những thứ liệt kê bên dưới là yếu tố nguy cơ, tức là thứ làm tăng xác suất mắc. Có yếu tố nguy cơ và mắc bệnh là 2 chuyện khác nhau.

Đĩa đệm không có mạch máu riêng nuôi dưỡng. Nó nhận oxy và dưỡng chất bằng cơ chế thẩm thấu từ các mô xung quanh. Quá trình thẩm thấu đó chỉ diễn ra tốt khi cột sống thay đổi tư thế, khi áp lực trong đĩa lên xuống luân phiên như một cái bơm. Giữ nguyên một tư thế suốt nhiều giờ làm cái bơm đó gần như đứng yên. Cơ chế đó giải thích vì sao “ngồi nhiều” bị xếp vào yếu tố nguy cơ. Thủ phạm là sự bất động, nhiều hơn là bản thân tư thế ngồi.

Chi tiết này hay bị nói sai. Năm 1999, Wilke và cộng sự đăng trên tạp chí Spine kết quả đo áp lực trực tiếp bên trong đĩa đệm L4-L5 bằng cảm biến đặt vào đĩa. Các giá trị đo được như sau:

• Nằm sấp: 0,1 MPa
• Đứng thẳng thoải mái: 0,5 MPa
• Ngồi không tựa lưng: 0,46 MPa
• Ngồi gập người tối đa: 0,83 MPa
• Nâng vật nặng 20kg với lưng khom: 2,3 MPa

Ngồi thẳng không hề tạo áp lực cao hơn đứng. Áp lực lên gần gấp đôi là do động tác gập người, khi so với chính tư thế ngồi thẳng. Còn nâng vật nặng với lưng khom đẩy áp lực lên gấp khoảng 4,6 lần so với đứng thẳng. Nghiên cứu này đo trên một người tình nguyện, nên hãy đọc dãy số trên như một bảng xếp hạng tương quan giữa các tư thế với nhau.

Trên nền cấu trúc đó, 6 yếu tố dưới đây làm tăng tốc quá trình thoái hóa ở người trẻ:

• Tư thế gập kéo dài: cúi đầu nhìn điện thoại, gập lưng về trước khi ngồi máy tính hoặc khom lưng bưng bê. Nhóm tư thế này đưa áp lực nội đĩa đệm lên cao nhất trong dữ liệu đo.
• Ít vận động: ngoài việc làm chậm quá trình nuôi dưỡng đĩa đệm, ít vận động còn khiến nhóm cơ dựng sống và cơ lõi yếu đi, nên phần tải trọng lẽ ra do cơ gánh bị dồn thẳng xuống đĩa đệm và mặt khớp.
• Chấn thương cột sống cũ: một lần té ngã, tai nạn giao thông hay chấn thương thể thao làm rách bao xơ hoặc tổn thương mặt khớp sẽ để lại điểm yếu, nên vùng đó thoái hóa nhanh hơn phần còn lại của cột sống.
• Thừa cân, béo phì: mỗi kilogram thừa đều là tải trọng cột sống phải mang suốt cả ngày, dồn nhiều nhất xuống đoạn thắt lưng.
• Hút thuốc lá: nicotine làm co các mạch máu nhỏ quanh đĩa đệm, giảm lượng oxy tới nơi vốn đã được nuôi kém nhất trong cơ thể. Trong các bài viết về thoái hóa ở người trẻ, yếu tố này hay bị bỏ sót nhất.
• Di truyền và cấu trúc bẩm sinh: cong vẹo cột sống, mất đường cong sinh lý hoặc cơ địa gia đình có người thoái hóa sớm. Nhóm này bạn không đổi được, khác hẳn năm nhóm phía trên.

Triệu chứng thoái hóa cột sống ở người trẻ là gì?

Triệu chứng chung của thoái hóa cột sống là đau âm ỉ tại vùng bị thoái hóa, tăng lên khi vận động và giảm rõ khi nghỉ ngơi, kèm cảm giác cứng ngắn vào buổi sáng. Kiểu đau này được gọi là đau cơ học. Đặc điểm “tăng khi làm, đỡ khi nghỉ” chính là dấu nhận dạng quan trọng nhất của nó. Biểu hiện cụ thể thì khác nhau rõ giữa hai vị trí hay gặp là thắt lưng và cổ.

Triệu chứng thoái hóa cột sống thắt lưng

Triệu chứng thoái hóa cột sống thắt lưng khởi đầu bằng cơn đau âm ỉ ở lưng dưới, rõ nhất khi cúi, xoay người hoặc mang vác, rồi dịu đi khi bạn nằm nghỉ. Ở giai đoạn sớm, nhiều người chỉ thấy mỏi lưng vào cuối ngày làm việc rồi bỏ qua. Các dấu hiệu thoái hóa cột sống lưng thường gặp gồm:

• Đau cơ học vùng lưng dưới: đau tăng khi cúi, xoay, đứng lâu hoặc bê đồ, giảm rõ khi nằm nghỉ. Cơn đau thường đến theo đợt rồi lui, ít khi liên tục ở giai đoạn đầu.
• Cứng lưng buổi sáng ngắn: cảm giác cứng đờ khi vừa dậy, thường tự giãn ra trong vòng 30 phút sau khi cử động. Mốc 30 phút này là chi tiết phân biệt quan trọng.
• Tiếng lục cục khi xoay người: phát ra do bề mặt các khớp liên mấu phía sau cột sống trở nên thô ráp khi lớp sụn mòn đi.
• Đau lan xuống mông và chân: xuất hiện khi gai xương hoặc đĩa đệm lồi chèn vào rễ thần kinh, thường kèm tê bì dọc mặt sau đùi tới cẳng chân.
• Đau khi đứng và đi, đỡ khi ngồi hoặc cúi ra trước: kiểu đau ngược với thông thường này gợi ý hẹp ống sống, cần bác sĩ đánh giá riêng.
• Yếu cơ chân: khó leo cầu thang, chân mau mỏi khi đi bộ đường dài. Dấu hiệu muộn, cho thấy rễ thần kinh đã bị ảnh hưởng.

Triệu chứng thoái hóa đốt sống cổ

Ở đoạn cổ, triệu chứng nổi bật là đau mỏi vùng cổ gáy kèm hạn chế xoay đầu, thường nặng lên sau nhiều giờ cúi nhìn màn hình. Người trẻ làm văn phòng hay nhầm biểu hiện này với mỏi cơ thông thường, vì nó đến rồi đi suốt nhiều tháng. Các dấu hiệu của thoái hóa đốt sống cổ gồm:

• Đau cổ gáy lan xuống tay: cơn đau đi từ cổ qua bả vai, xuống cánh tay, có thể tới ngón cái hoặc ngón trỏ khi rễ thần kinh cổ bị chèn ép.
• Cứng cổ khó xoay: rõ nhất lúc vừa ngủ dậy hoặc sau một buổi làm việc dài không đổi tư thế.
• Tê bì, châm chích bàn tay: kèm cảm giác cầm nắm yếu đi và hay rơi đồ mà không giải thích được.
• Đau đầu vùng chẩm, chóng mặt: gặp ở một phần trường hợp, thường đi cùng đau cổ chứ ít khi xuất hiện đơn độc.

Xem thêm: Phân biệt thoái hóa cột sống và thoát vị đĩa đệm

Đau lưng ở người trẻ không phải lúc nào cũng do thoái hóa

Ở người dưới 45 tuổi, việc phim chụp ghi có thoái hóa chưa đủ để kết luận cơn đau đến từ đó. Lý do thì đã rõ: biến đổi thoái hóa hiện diện ở rất nhiều người không hề đau. Mayo Clinic cũng mô tả tương tự với thoái hóa đốt sống cổ, rằng phần lớn người mắc không có triệu chứng gì. Vậy nên cái đáng quan tâm không phải dòng chữ trên kết quả chụp mà là kiểu đau bạn đang có, cùng ngưỡng nào thì nên đi khám.

Y học phân biệt hai kiểu đau lưng mang ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Đau cơ học xuất phát từ cấu trúc chịu lực, gồm đĩa đệm, mặt khớp, cơ và dây chằng, nên nó nặng lên khi vùng đó phải làm việc. Đau kiểu viêm xuất phát từ một quá trình viêm đang diễn ra trong khớp, nên nó không giảm khi nghỉ mà ngược lại, nghỉ càng lâu càng cứng và càng đau.

Nếu cơn đau lưng của bạn rơi vào cột bên phải, đặc biệt khi bệnh khởi phát trước 45 tuổi và đã kéo dài nhiều tháng, đó là lúc cần bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp đánh giá để loại trừ nguyên nhân viêm. Các mốc trong bảng là dấu hiệu gợi ý mà bác sĩ dùng khi thăm khám. Chúng giúp bạn quyết định có nên đi khám hay không, chứ không thay được kết luận của bác sĩ.

Còn khi cơn đau đúng là đến từ thoái hóa thật, có vài triệu chứng rất đặc trưng. Đó là thoát vị đĩa đệm khi bao xơ nứt và nhân nhầy thoát ra ngoài, chèn ép rễ thần kinh gây đau thần kinh tọa lan xuống chân, hẹp ống sống làm đau cách hồi khi đi bộ. Cuối cùng là trượt đốt sống, xảy ra khi đĩa đệm không còn giữ vững được hai đốt kề nhau. Cả 4 đều tiến triển chậm qua nhiều năm, phát hiện sớm thì kết quả điều trị tốt hơn rất nhiều.

Xem thêm: Cách chữa thoái hóa cột sống thắt lưng theo từng giai đoạn

Khi nào cần đi khám chuyên khoa?

Đau lưng cơ học thông thường cải thiện trong vòng vài tuần, nên mốc đáng chú ý là đau kéo dài quá 6 tuần mà không thuyên giảm. Ngoài mốc thời gian đó, có một nhóm dấu hiệu không chờ được.

Đi khám ngay khi đau lưng đi kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• sốt
• sụt cân không rõ nguyên nhân
• đau xuất hiện sau té ngã hoặc va đập mạnh
• yếu hoặc tê lan nhanh ở hai chân
• mất kiểm soát tiểu tiện hay đại tiện

Chụp X-quang hay cộng hưởng từ ngay từ đầu cho một cơn đau lưng đơn thuần thường không giúp ích, dù nhiều người nghĩ ngược lại. Biến đổi thoái hóa gặp ở phần lớn người không triệu chứng, nên phim chụp rất dễ đưa ra một “thủ phạm” không phải thủ phạm thật, rồi kéo theo lo lắng và điều trị không đúng chỗ. Bây giờ, chúng ta cùng nhau tìm hiểu xem làm thế nào để tốc độ thoái hóa chậm hơn.

Làm chậm thoái hóa cột sống từ tuổi 20

Biến đổi thoái hóa đã hình thành thì không quay ngược lại được, nhưng tốc độ tiến triển và mức độ đau thì thay đổi được đáng kể. Những việc hiệu quả nhất đều gắn thẳng với các cơ chế ở phần nguyên nhân, nên bạn không phải học thuộc một danh sách rời rạc.

Bạn nên áp dụng 6 tiêu chí dưới đây để làm chậm quá trình thoái hóa từ sớm:

• Đổi tư thế thường xuyên: việc này quan trọng hơn cả chuyện ngồi “đúng” rồi giữ nguyên. Đĩa đệm nuôi bằng thẩm thấu nên nó cần chu kỳ tăng giảm áp lực. Đứng dậy đi vài bước, vươn người hoặc đổi thế ngồi mỗi 30 đến 60 phút có tác dụng thực chất hơn một chiếc ghế đắt tiền.
• Tránh hai tư thế tải nặng nhất: gập người kéo dài và nâng vật nặng với lưng khom. Khi nhấc đồ, hãy gập gối và giữ vật sát người, vì trong cùng phép đo trên, nâng vật 20kg sát người cho áp lực 1,1 MPa, chưa bằng một nửa so với 2,3 MPa khi khom lưng.
• Tập cơ lõi và cơ lưng, không chỉ kéo giãn: cơ khỏe chia bớt tải trọng cho cột sống. Bơi, đi bộ nhanh và các bài tập tăng sức bền nhóm cơ thân mình đều phục vụ mục tiêu này.
• Bỏ thuốc lá: việc này tác động thẳng vào nguồn nuôi dưỡng của đĩa đệm, cụ thể hơn hẳn một lời khuyên sức khỏe chung.
• Giữ cân nặng hợp lý: giảm cân là cách hạ tải trọng thường trực lên đoạn thắt lưng mà không cần thay đổi gì khác trong ngày.
• Ăn đủ canxi và vitamin D: hỗ trợ chất lượng xương dưới sụn, dù không đảo ngược được phần đĩa đệm đã thoái hóa.

Xem thêm: 14 bài tập thể dục thoái hóa cột sống theo từng vị trí

Bạn nên đi khám chuyên khoa cơ xương khớp khi cơn đau tái đi tái lại nhiều đợt trong năm, thay vì duy trì thuốc giảm đau không kê đơn trong thời gian dài. Thuốc giảm đau xử lý triệu chứng chứ không chạm tới nguyên nhân cơ học đang lặp lại mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Thoái hóa cột sống ở người trẻ có chữa khỏi được không?

Không có cách đưa đĩa đệm và sụn khớp đã thoái hóa về nguyên trạng ban đầu. Thứ kiểm soát được là triệu chứng đau, khả năng vận động và tốc độ tiến triển. Cả ba thứ này thường đáp ứng khá tốt ở người trẻ nếu can thiệp sớm vào nhóm yếu tố nguy cơ thay đổi được. Mục tiêu điều trị thực tế là sống bình thường với một cột sống đã có biến đổi, không phải xóa biến đổi đó đi.

Thoái hóa cột sống ở người trẻ có phải mổ không?

Phần lớn trường hợp không cần mổ. Hướng đi đầu tiên là điều trị bảo tồn gồm vận động trị liệu, điều chỉnh tư thế và vật lý trị liệu phục hồi chức năng. Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi có chèn ép thần kinh nặng, yếu liệt tiến triển hoặc rối loạn đại tiểu tiện. Quyết định này thuộc về bác sĩ chuyên khoa, dựa trên cả khám lâm sàng lẫn hình ảnh, chứ hiếm khi dựa vào phim chụp đơn thuần.

Vặn lưng, bẻ cổ nghe tiếng rắc rắc có làm thoái hóa nhanh hơn không?

Tiếng rắc khi tự vặn khớp được cho là đến từ sự thay đổi áp suất và bọt khí trong dịch khớp, cơ chế chính xác vẫn còn được tranh luận. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy bản thân tiếng kêu này gây thoái hóa. Điều đáng lưu ý nằm ở chỗ khác: động tác vặn hoặc bẻ đột ngột với biên độ lớn có thể làm căng dây chằng và mặt khớp, nhất là khi bạn lặp lại nó nhiều lần mỗi ngày để tìm cảm giác dễ chịu tạm thời.

Kết luận

Thoái hóa cột sống ở người trẻ không phải một bản án, nhưng cũng đừng bỏ qua nó. Nó bắt đầu từ khoảng tuổi 20 và phổ biến đến mức hơn 1/3 người 20 tuổi không đau lưng đã có dấu vết trên phim. Vì thế thứ đáng quan tâm không nằm ở dòng chữ trên kết quả chụp mà ở kiểu đau bạn đang có, cùng cách nó thể hiện theo thời gian như thế nào.

5 trong 6 yếu tố đẩy nhanh thoái hóa cột sống ở người trẻ đều nằm trong tầm tay bạn: tư thế, mức vận động, cân nặng, thuốc lá và tư thế bê vật nặng. Đó mới là chỗ đáng đặt công sức. Bắt đầu sớm chừng nào thì cột sống giữ được lâu chừng đó.

MBJ Team

Đội ngũ chuyên gia y tế tại Phòng khám MBJ với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực cơ xương khớp và phục hồi chức năng. Chúng tôi cung cấp thông tin sức khỏe chính xác, dựa trên bằng chứng lâm sàng – giúp bạn hiểu đúng và chủ động hơn trong việc chăm sóc cột sống.

⚠️ Lưu ý: Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo về mặt y khoa. Để hiểu rõ tình trạng bệnh lý của bản thân, bạn đọc nên đến các trung tâm y tế hoặc phòng khám chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp. Không nên tự ý áp dụng phác đồ điều trị khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ.

Đã kiểm duyệt bởi BS CKI Vũ Thị Minh Nguyệt – Giám đốc chuyên môn phòng khám MBJ