Nguyên nhân viêm khớp dạng thấp: vì sao hệ miễn dịch tấn công khớp?

Nguyên nhân gốc gây viêm khớp dạng thấp đến nay vẫn chưa được y học xác định, nhưng cơ chế thì đã rõ: hệ miễn dịch tấn công nhầm màng hoạt dịch bao quanh khớp, tạo ra viêm mạn tính rồi mới bào mòn sụn và xương. Bệnh khởi phát khi một cơ địa mang gen nhạy cảm gặp đúng yếu tố môi trường, trong đó hút thuốc lá là tác nhân có bằng chứng cơ chế mạnh nhất. Vì vậy phần lớn những thứ vẫn được gọi là “nguyên nhân” trên các trang tin thực ra là yếu tố nguy cơ, tức là thứ làm tăng xác suất mắc bệnh chứ không quyết định chắc chắn ai sẽ mắc. Sự phân biệt này quan trọng vì nó cho thấy yếu tố nào bạn cần lo lắng và yếu tố nào không. Trong 7 yếu tố nguy cơ đã được xác định, 3 yếu tố bạn không đổi được, 4 yếu tố còn lại hoàn toàn cải thiện được.

Bài viết này MBJ đi từ cơ chế tự miễn diễn ra trong khớp, đến cách phân biệt nguyên nhân với yếu tố nguy cơ, 7 yếu tố làm tăng nguy cơ, vai trò riêng của hút thuốc lá, những điều thường bị gán oan là nguyên nhân và cuối cùng là các yếu tố bạn còn thay đổi được.

Viêm khớp dạng thấp bắt đầu từ đâu trong khớp?

Viêm khớp dạng thấp bắt đầu ở màng hoạt dịch, lớp màng mỏng lót mặt trong bao khớp có nhiệm vụ tiết dịch bôi trơn để khớp cử động trơn tru. Hệ miễn dịch nhận nhầm lớp màng này là mô lạ rồi tấn công nó. Sụn và xương chỉ hỏng ở giai đoạn sau, như hậu quả của phản ứng viêm kéo dài chứ không phải điểm khởi đầu. NHS mô tả đúng trình tự đó: kháng thể tấn công lớp lót khớp trước, các chất gây viêm sinh ra từ đấy mới làm hỏng xương, sụn, gân và dây chằng xung quanh.

Đây là điểm khác biệt gốc rễ giữa viêm khớp dạng thấp và thoái hóa khớp. Thoái hóa khớp là chuyện hao mòn cơ học: sụn mỏng dần theo năm tháng sử dụng, thường ở khớp chịu lực như gối và háng. Viêm khớp dạng thấp thì ngược lại. Tổn thương do chính hệ miễn dịch của cơ thể tạo ra, nên bệnh tấn công cả những khớp nhỏ ít chịu lực như khớp ngón tay, cổ tay và bàn chân, thường đối xứng 2 bên.

Chuỗi tổn thương diễn ra theo trình tự khá cố định:

• Màng hoạt dịch bị viêm: các tế bào miễn dịch tràn vào lớp màng, gây sưng, nóng và đau tại khớp.
• Màng dày lên thành pannus: lớp màng viêm tăng sinh, dày lên thành một khối mô bất thường bám vào bề mặt khớp.
• Sụn và đầu xương bị bào mòn: khối mô này ăn dần vào sụn khớp rồi tới phần xương dưới sụn, tạo ra các ổ khuyết xương thấy được trên phim chụp.
• Gân và dây chằng giãn ra: hệ thống giữ khớp yếu đi, khớp lệch trục, mất liên kết và dần biến dạng.

Vì sao tổn thương lại khởi đầu ở màng hoạt dịch chứ không ở sụn? Bởi sụn khớp gần như không có mạch máu, còn màng hoạt dịch thì giàu mạch máu. Đó là nơi tế bào miễn dịch đi tới được dễ dàng nhất, nên cũng là nơi phản ứng tự miễn nổ ra trước tiên.

Bệnh hay bị phát hiện muộn cũng vì trình tự này. Giai đoạn màng hoạt dịch mới viêm chưa để lại dấu vết trên phim X-quang thường quy, trong khi đó lại đúng là giai đoạn can thiệp có lợi nhất. Đến lúc ổ khuyết xương hiện rõ trên phim thì phần sụn đã mất không lấy lại được. Đó cũng là lúc các biến chứng viêm khớp dạng thấp bắt đầu vượt ra ngoài phạm vi khớp.

Cơ chế đã được mô tả chi tiết tới mức đó, vậy mà y học vẫn nói “chưa biết nguyên nhân”. Nghĩa là chữ nguyên nhân đang được dùng theo một nghĩa hẹp hơn nhiều so với cách hiểu thông thường. MBJ sẽ làm sáng tỏ vấn đề này ngay trong phần tiếp theo.

Nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và yếu tố khởi phát khác nhau thế nào?

Y học chưa xác định được nguyên nhân gốc của viêm khớp dạng thấp, tức là chưa trả lời được vì sao hệ miễn dịch bắt đầu tấn công nhầm. Những thứ hay được liệt kê dưới tiêu đề “nguyên nhân” trên các trang tin thực chất thuộc 2 nhóm khác: yếu tố nguy cơ và yếu tố khởi phát đợt cấp. Các khái niệm này trả lời 3 câu hỏi hoàn toàn khác nhau.

Yếu tố nguy cơ làm tăng xác suất mắc bệnh, không quyết định chắc chắn ai sẽ mắc. Rất nhiều người hút thuốc cả đời mà không bị viêm khớp dạng thấp, trong khi nhiều người chưa từng động tới một điếu nào vẫn mắc bệnh. Yếu tố khởi phát thì chỉ có ý nghĩa với người đã mang bệnh sẵn: nó làm bùng một đợt viêm, chứ không tạo ra bệnh ở người khỏe mạnh.

Gộp 3 nhóm này làm một gây ra 2 hậu quả. Người bệnh tự trách mình vì những thói quen vốn chỉ là yếu tố nguy cơ. Và họ đặt kỳ vọng sai vào việc thay đổi lối sống, rồi hụt hẫng khi bệnh vẫn tiến triển dù đã bỏ thuốc lá, đã ăn kiêng nghiêm ngặt.

7 yếu tố làm tăng nguy cơ viêm khớp dạng thấp

Các yếu tố dưới đây có bằng chứng rõ nhất hiện nay. 3 yếu tố đầu gắn với cơ địa nên không thể thay đổi, 4 yếu tố còn lại nằm trong tầm can thiệp của bạn. Càng mang nhiều yếu tố thì xác suất càng cao, nhưng không có ngưỡng nào bảo đảm chắc chắn mắc bệnh.

1. Gen và tiền sử gia đình: Một số gen thuộc nhóm HLA, rõ nhất là HLA-DRB1 và HLA-DR4, làm hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các tác nhân bên ngoài. Người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh có nguy cơ cao hơn dân số chung, mức tăng được các nghiên cứu ghi nhận trong khoảng 2 đến 5 lần. Yếu tố gen chiếm phần lớn tổng nguy cơ, ước tính khoảng 50% đến 60%, theo MedlinePlus Genetics của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ. Dù vậy khả năng một người thừa hưởng thẳng căn bệnh từ cha mẹ lại được đánh giá là thấp, vì mỗi gen chỉ góp một phần nhỏ, theo NHS.
2. Giới tính nữ và nội tiết tố: Nữ giới mắc viêm khớp dạng thấp nhiều hơn nam giới từ 2 đến 3 lần, theo NIAMS và MedlinePlus Genetics. Bệnh hay khởi phát vào những giai đoạn nội tiết biến động mạnh như sau sinh hoặc quanh tuổi mãn kinh, nên estrogen được cho là có liên quan tới cách hệ miễn dịch vận hành.
3. Tuổi từ 30 đến 60: Đây là khoảng tuổi bệnh khởi phát nhiều nhất. Nhưng viêm khớp dạng thấp gặp được ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ em, nên còn trẻ không phải là bằng chứng loại trừ.
4. Hút thuốc lá: Yếu tố môi trường có bằng chứng mạnh nhất, đồng thời là yếu tố duy nhất trong danh sách này mà y học đã dựng được chuỗi cơ chế tương đối đầy đủ từ đầu tới cuối.
5. Thừa cân và béo phì: Mô mỡ không phải là kho chứa năng lượng thụ động. Nó tiết ra các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, interleukin-6 và leptin, duy trì một tình trạng viêm âm ỉ trong toàn cơ thể. Tình trạng viêm hệ thống này được cho là lý do thừa cân làm tăng nguy cơ mắc bệnh tự miễn, chứ không phải do sức nặng đè lên khớp như trong thoái hóa khớp.
6. Nhiễm khuẩn, virus và bệnh nha chu: Một số tác nhân được ghi nhận có thể kích hoạt đáp ứng miễn dịch lệch hướng ở người có sẵn cơ địa, trong đó có virus Epstein-Barr, vi khuẩn gây bệnh Lyme và vi khuẩn viêm nha chu Porphyromonas gingivalis. Những thay đổi trong hệ vi sinh ở ruột, miệng và phổi cũng đang được xem là một hướng liên quan. Cảm cúm thông thường thì không gây ra bệnh.
7. Phơi nhiễm bụi nghề nghiệp: Hít bụi silica trong nghề khai thác đá, làm khuôn đúc hay chế tác đá nhân tạo, tiếp xúc amiăng và sống lâu trong không khí ô nhiễm đều làm tăng nguy cơ. NIAMS còn xếp các bệnh phổi mạn tính vào nhóm tình trạng có liên quan tới việc phát triển bệnh, điều này khớp với chuỗi cơ chế bắt đầu từ phổi mô tả ở phần sau. Đây là yếu tố ít được nhắc ở Việt Nam dù nhóm lao động phơi nhiễm không hề nhỏ.

Mang gen nguy cơ không đồng nghĩa với việc chắc chắn mắc bệnh. Viêm khớp dạng thấp cũng không được xếp vào nhóm bệnh di truyền theo kiểu cha mẹ truyền thẳng cho con. Gen chỉ tạo ra nền nhạy cảm, phần còn lại phụ thuộc vào việc nền đó có gặp yếu tố kích hoạt hay không.

Ngoài 7 yếu tố trên, y văn còn ghi nhận một số thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch dùng trong điều trị ung thư có thể làm xuất hiện viêm khớp dạng thấp ở một số người. Tình huống này hiếm và luôn nằm trong tầm theo dõi của bác sĩ điều trị, nên không phải thứ người bình thường cần bận tâm.

Về mức độ phổ biến, viêm khớp dạng thấp ảnh hưởng khoảng 0,5% đến 1% dân số ở Tây Âu và Bắc Mỹ, còn ở châu Á và châu Phi thì ít gặp hơn, theo MedlinePlus Genetics. Riêng Việt Nam chưa có thống kê toàn quốc nào được công bố rộng rãi về tỷ lệ mắc bệnh này.

Xem thêm: Triệu chứng viêm khớp dạng thấp

Hút thuốc lá kích hoạt phản ứng tự miễn bằng cách nào?

Khói thuốc không đi thẳng tới khớp để phá hoại. Nó làm biến đổi một số protein ngay tại phổi, khiến hệ miễn dịch coi những protein đã biến đổi đó là vật lạ rồi sinh kháng thể chống lại chúng. Rắc rối nằm ở chỗ các kháng thể này sau đó nhận nhầm cả protein tương tự trong màng hoạt dịch khớp.

Chuỗi phản ứng diễn ra qua 4 bước:

1. Nền gen sẵn có: Người mang biến thể HLA-DRB1 thuộc nhóm shared epitope có hệ miễn dịch nhạy hơn với các protein bị biến đổi.
2. Khói thuốc gây citrullin hóa protein: Citrullin hóa là một thay đổi hóa học nhỏ trên phân tử protein, đủ để hệ miễn dịch không còn nhận ra đó là thành phần của chính cơ thể mình. Quá trình này tăng mạnh ở niêm mạc phổi của người hút thuốc.
3. Cơ thể sinh kháng thể anti-CCP: Đây là kháng thể chống lại các protein đã citrullin hóa. Anti-CCP có thể xuất hiện trong máu nhiều năm trước khi khớp đầu tiên sưng lên.
4. Kháng thể phản ứng chéo tại khớp: Màng hoạt dịch cũng chứa protein citrullin hóa, nên kháng thể tấn công luôn vào đó. Phản ứng viêm khởi động, kéo theo đúng chuỗi tổn thương mô tả ở phần đầu bài.

Một thói quen tác động lên phổi lại gây bệnh ở bàn tay. Danh sách yếu tố nguy cơ thông thường không giải thích được điều đó, chuỗi 4 bước trên thì có. Nó cũng cho thấy gen và môi trường không phải 2 nguyên nhân song song mà là 2 mắt xích nối tiếp. Gen tạo nền, khói thuốc châm ngòi.

Viêm nha chu được chú ý cũng vì cơ chế đó. Vi khuẩn Porphyromonas gingivalis có khả năng gây citrullin hóa protein ngay trong khoang miệng, tức là mở thêm một cửa thứ 2 cho cùng một quá trình. Đây là lý do chăm sóc răng miệng xuất hiện trong danh sách việc nên làm ở cuối bài, một khuyến nghị nghe rất lạc đề nếu chỉ nhìn vào tên bệnh.

Bỏ thuốc lá làm giảm nguy cơ mắc bệnh ở người chưa mắc, đồng thời cải thiện đáp ứng với thuốc điều trị ở người đã mắc. Phần nguy cơ tích lũy qua nhiều năm hút thuốc thì không biến mất ngay sau khi bỏ. Đây là việc càng làm sớm càng có lợi, không phải công tắc bật tắt.

Xem thêm: Viêm khớp dạng thấp có chữa khỏi được không

Những điều không gây ra viêm khớp dạng thấp

4 điều dưới đây thường bị gán là nguyên nhân trong hiểu biết dân gian, nhưng không tạo ra phản ứng tự miễn. Phân biệt được chúng giúp bạn thôi đi tìm lời giải sai chỗ, đồng thời bớt tự trách về những việc mình đã hoặc chưa làm.

• Thời tiết lạnh ẩm: Nhiều người thấy khớp đau và cứng hơn khi trở trời. Cảm nhận đó là thật. Nhưng thời tiết tác động lên mức độ khó chịu của triệu chứng ở người đã mang bệnh, nó không khởi động được phản ứng tự miễn ở người khỏe mạnh. Ở nhà ẩm thấp hay dầm mưa không tạo ra viêm khớp dạng thấp.
• “Phong thấp” như một căn nguyên: Phong thấp là cách gọi dân gian cho một nhóm triệu chứng đau nhức xương khớp, không phải một chẩn đoán chỉ ra căn nguyên. Nhiều bệnh rất khác nhau cùng nằm dưới cái tên đó, từ thoái hóa khớp, gút cho tới chính viêm khớp dạng thấp. Mỗi bệnh lại có nguyên nhân viêm khớp riêng, nên gọi chung một tên là bỏ mất thông tin cần cho điều trị. Muốn biết mình thuộc bệnh nào thì cần khám chuyên khoa và xét nghiệm, không thể suy từ triệu chứng.
• Ăn uống sai cách: Chế độ ăn ảnh hưởng tới cân nặng và mức độ viêm trong cơ thể, nên nó có liên quan tới bệnh. Chỉ là chưa có bằng chứng nào cho thấy một món ăn cụ thể gây ra viêm khớp dạng thấp. Ăn kiêng là việc hỗ trợ kiểm soát bệnh, không phải cách chuộc lỗi cho nguyên nhân. Nhóm thực phẩm nên hạn chế được nói riêng trong bài viêm khớp dạng thấp kiêng ăn gì.
• Lao động nặng làm mòn khớp: Mang vác nhiều năm gây hao mòn cơ học và dẫn tới thoái hóa khớp, một bệnh khác hẳn. Viêm khớp dạng thấp tấn công cả người lao động nhẹ lẫn người ít vận động, vì cơ chế của nó nằm ở hệ miễn dịch chứ không ở tải trọng lên khớp.

Nếu bạn đang sưng đau nhiều khớp nhỏ ở 2 bàn tay theo kiểu đối xứng 2 bên, kèm cứng khớp buổi sáng kéo dài trên một giờ, hãy đi khám chuyên khoa cơ xương khớp thay vì tự xếp mình vào nhóm phong thấp rồi chờ tự khỏi. Viêm khớp dạng thấp được can thiệp sớm ngay sau khởi phát cho kết quả bảo tồn khớp tốt hơn rõ rệt.

Yếu tố nào bạn còn thay đổi được?

Trong 7 yếu tố nguy cơ, 3 yếu tố thuộc về cơ địa nên nằm ngoài tầm can thiệp, 4 yếu tố còn lại đều thay đổi được bằng những việc rất cụ thể. 4 yếu tố can thiệp được đó lại chính là nhóm có bằng chứng cơ chế rõ nhất.

Thay đổi những yếu tố này làm giảm nguy cơ, không tạo ra một lớp bảo vệ tuyệt đối. Với người đã được chẩn đoán, chúng giúp bệnh dễ kiểm soát hơn và giúp thuốc điều trị nền phát huy tác dụng tốt hơn.

Thay đổi lối sống không thay thế được thuốc điều trị nền. Viêm khớp dạng thấp cần nhóm thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm do bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi. Tự ngưng thuốc vì thấy khớp đỡ đau hoặc vì tin rằng ăn uống và tập luyện là đủ có thể khiến bệnh âm thầm bào mòn khớp tiếp, tới lúc phát hiện thì tổn thương đã không hồi phục được.

Bên cạnh điều trị nền, vật lý trị liệu và phục hồi chức năng cho người viêm khớp dạng thấp giữ vai trò duy trì tầm vận động, giảm đau và chống teo cơ. Các kỹ thuật này áp dụng ngoài đợt viêm cấp, khi khớp không còn sưng nóng đỏ. Chúng luôn đi kèm chứ không thay thế phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.

Xem thêm: Cách điều trị viêm khớp dạng thấp hiệu quả

Câu hỏi thường gặp

Viêm khớp dạng thấp có lây không?

Không. Viêm khớp dạng thấp không phải bệnh truyền nhiễm, không lây qua tiếp xúc, dùng chung đồ dùng hay sinh hoạt cùng nhà. Một số vi khuẩn và virus có thể góp phần kích hoạt bệnh ở người mang cơ địa nhạy cảm, nhưng bản thân bệnh thì không truyền từ người này sang người khác.

Người trẻ và trẻ em có mắc viêm khớp dạng thấp không?

Có. Bệnh khởi phát nhiều nhất trong khoảng 30 đến 60 tuổi, nhưng gặp được ở mọi lứa tuổi. Ở trẻ em, bệnh có tên riêng là viêm khớp tự phát thiếu niên với biểu hiện và cách tiếp cận khác người lớn. Người trẻ bị sưng đau khớp kéo dài không nên loại trừ khả năng này chỉ vì tuổi còn ít.

Xét nghiệm nào cho biết nguy cơ mắc bệnh?

2 xét nghiệm máu thường dùng là yếu tố dạng thấp RF và kháng thể anti-CCP, trong đó anti-CCP có độ đặc hiệu cao hơn. Cần lưu ý đây là xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán chứ không phải xét nghiệm sàng lọc cho người khỏe mạnh: kết quả dương tính không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh, âm tính cũng không loại trừ hoàn toàn. Bác sĩ chuyên khoa là người chỉ định và diễn giải kết quả trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.

Stress kéo dài có gây viêm khớp dạng thấp không?

Stress không được xem là nguyên nhân gây bệnh, nhưng cũng không bị loại hoàn toàn khỏi bức tranh. Cleveland Clinic và Arthritis Foundation đều xếp căng thẳng thể chất hoặc tinh thần vào nhóm yếu tố có thể kích hoạt bệnh ở người mang sẵn cơ địa nhạy cảm. Thứ còn thiếu là bằng chứng đủ mạnh để đưa stress lên ngang hàng với hút thuốc lá hay yếu tố gen. Cách hiểu hợp lý hiện nay: stress kéo dài có thể góp phần làm bùng đợt cấp trên nền bệnh sẵn có, hơn là thứ tạo ra bệnh từ đầu.

Kết luận

Viêm khớp dạng thấp không bắt đầu từ một nguyên nhân duy nhất mà từ sự gặp nhau giữa một cơ địa nhạy cảm và những yếu tố môi trường đúng lúc. Y học chưa gọi tên được nguyên nhân gốc, nhưng đã biết đủ về cơ chế và về 7 yếu tố nguy cơ để bạn nhận ra mình đang đứng ở đâu trong bức tranh đó.

Điểm khởi đầu của bệnh nằm ở màng hoạt dịch, ngoài tầm với của bạn. 4 trong 7 yếu tố nguy cơ thì nằm trong tầm tay. Đó mới là chỗ đáng đặt công sức, thay vì đi tìm lời giải ở thời tiết hay ở bữa ăn hôm qua. Hiểu đúng nguyên nhân gây viêm khớp dạng thấp không làm bệnh biến mất, nhưng nó giúp bạn ngừng lãng phí sức lực vào những thứ không phải nguyên nhân.

MBJ Team

Đội ngũ chuyên gia y tế tại Phòng khám MBJ với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực cơ xương khớp và phục hồi chức năng. Chúng tôi cung cấp thông tin sức khỏe chính xác, dựa trên bằng chứng lâm sàng – giúp bạn hiểu đúng và chủ động hơn trong việc chăm sóc cột sống.

⚠️ Lưu ý: Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo về mặt y khoa. Để hiểu rõ tình trạng bệnh lý của bản thân, bạn đọc nên đến các trung tâm y tế hoặc phòng khám chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp. Không nên tự ý áp dụng phác đồ điều trị khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ.

Đã kiểm duyệt bởi BS CKI Vũ Thị Minh Nguyệt – Giám đốc chuyên môn phòng khám MBJ