Viêm khớp dạng thấp: nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp điều trị

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn hệ thống mạn tính, trong đó hệ miễn dịch tấn công màng hoạt dịch của các khớp ngoại vi theo kiểu đối xứng hai bên, gây sưng đau, cứng khớp buổi sáng kéo dài và có thể dẫn tới biến dạng khớp, tàn phế nếu không được điều trị sớm. Bệnh khác thoái hoá khớp do hao mòn cơ học, và khác gút do lắng đọng tinh thể urat, nên hướng điều trị cũng khác nhau. Đây là bệnh gặp ở nữ nhiều gấp 2 đến 3 lần nam và thường khởi phát ở tuổi trung niên. Chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn, nhưng bệnh kiểm soát được nếu phát hiện sớm.

Bài viết làm rõ bản chất tự miễn của bệnh, phân tích nguyên nhân và yếu tố nguy cơ, chỉ ra dấu hiệu nhận biết sớm, cảnh báo mức độ nguy hiểm và biến chứng, trình bày cách chẩn đoán, hệ thống hướng điều trị và hướng dẫn dinh dưỡng, sinh hoạt hằng ngày. Sai lầm phổ biến là xem sưng đau khớp như đau nhức tuổi già thông thường rồi chờ tự khỏi, khiến bệnh âm thầm bào mòn khớp đến giai đoạn dính khớp không hồi phục.

Viêm khớp dạng thấp là gì?

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn hệ thống mạn tính, trong đó hệ miễn dịch nhận diện nhầm và tấn công màng hoạt dịch bao quanh khớp, gây viêm và làm dày lớp màng này. Quá trình viêm giải phóng các cytokine như TNF-alpha, IL-6 và các metalloprotease. Chúng dần phá huỷ sụn và xương dưới sụn, đồng thời làm giãn gân và dây chằng giữ khớp, dẫn tới biến dạng khớp theo thời gian. Bệnh viêm đối xứng hai bên, ưu thế ở các khớp nhỏ của bàn tay, cổ tay và bàn chân, kèm cứng khớp buổi sáng kéo dài. Khớp gối, khuỷu tay, cổ chân, vai và hông cũng thuộc những vị trí mắc viêm khớp dạng thấp thường gặp. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2019 có khoảng 18 triệu người trên thế giới sống chung với viêm khớp dạng thấp, trong đó khoảng 70 phần trăm là nữ. Tại Việt Nam, một số thống kê ghi nhận tỷ lệ mắc ở miền Bắc vào khoảng 0.28 phần trăm dân số, thường gặp ở người trong độ tuổi lao động và trung niên.

Chính đặc điểm viêm đối xứng và cứng khớp buổi sáng giúp phân biệt viêm khớp dạng thấp với thoái hoá khớp, vốn là hậu quả của hao mòn cơ học theo tuổi và thường không đối xứng.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của viêm khớp dạng thấp

Nguyên nhân chính xác gây viêm khớp dạng thấp hiện chưa được xác định rõ. Bệnh được xem là kết quả của sự tương tác giữa cơ địa di truyền với các yếu tố môi trường kích hoạt phản ứng tự miễn. Một số gen, đặc biệt ở vị trí HLA-DRB1, không trực tiếp gây bệnh nhưng làm cơ thể nhạy cảm hơn với các tác nhân như nhiễm khuẩn, virus hoặc khói thuốc. Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm cả nhóm thay đổi được và nhóm không thay đổi được:

• Di truyền và cơ địa gen: người có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh có nguy cơ cao hơn.
• Giới tính nữ và nội tiết: nữ mắc bệnh nhiều gấp 2 đến 3 lần nam, liên quan đến ảnh hưởng của nội tiết tố estrogen.
• Hút thuốc lá: yếu tố môi trường hàng đầu, làm tăng cả khả năng mắc bệnh lẫn mức độ nặng.
• Thừa cân, béo phì: làm tăng nguy cơ khởi phát và gánh nặng viêm.
• Tuổi tác: bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến từ tuổi trung niên trở lên.
• Tác nhân nhiễm trùng: một số vi khuẩn, virus và thay đổi hệ vi sinh được cho là góp phần kích hoạt bệnh ở người có sẵn cơ địa.

Bản thân bệnh không di truyền trực tiếp. Yếu tố cơ địa gen chỉ làm tăng nguy cơ ở người thân cùng huyết thống. Vì vậy, nhận diện sớm các yếu tố thay đổi được như hút thuốc và cân nặng giúp bạn chủ động giảm nguy cơ, trước khi bệnh biểu hiện thành các dấu hiệu rõ ràng tại khớp.

Dấu hiệu và triệu chứng nhận biết viêm khớp dạng thấp

Dấu hiệu đặc trưng của viêm khớp dạng thấp là sưng đau nhiều khớp nhỏ đối xứng kèm cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 1 giờ, thường đi cùng biểu hiện mệt mỏi toàn thân. Triệu chứng viêm khớp thường kéo dài từ 6 tuần trở lên. Bệnh có thể khởi phát từ từ trong vài tuần đến vài tháng, hoặc bùng phát tương đối đột ngột. Triệu chứng tại khớp:

• Đau, sưng, nóng khớp: tập trung ở khớp nhỏ bàn tay, cổ tay, bàn chân và có tính đối xứng hai bên.
• Cứng khớp buổi sáng: cảm giác cứng sau khi thức dậy kéo dài trên 1 giờ, khác với cứng khớp do thoái hoá thường dưới 30 phút.
• Giảm biên độ vận động: khó nắm chặt tay, cài cúc áo hay vặn nắm cửa.
• Biến dạng khớp giai đoạn muộn: viêm kéo dài có thể gây ngón tay hình cổ cò, bàn tay lệch trục nếu không được kiểm soát.

Triệu chứng toàn thân:

• Mệt mỏi, uể oải, giảm năng lượng.
• Sốt nhẹ, thường dưới 38 độ C.
• Chán ăn, sụt cân không rõ nguyên nhân.

Biểu hiện ngoài khớp:

• Hạt thấp dưới da: cục cứng không đau ở vùng tì đè như khuỷu tay, gót chân, gặp ở khoảng 10 đến 15 phần trăm người bệnh và ít gặp ở người bệnh tại Việt Nam.
• Ảnh hưởng cơ quan khác: khô hoặc viêm mắt, và ở thể nặng có thể ảnh hưởng phổi, tim, mạch máu do bản chất viêm hệ thống.

Bạn nên đi khám chuyên khoa cơ xương khớp sớm khi có sưng đau nhiều khớp đối xứng kéo dài vài tuần, hoặc cứng khớp buổi sáng trên 1 giờ, thay vì chờ triệu chứng tự khỏi.

Viêm khớp dạng thấp có nguy hiểm không? Biến chứng thường gặp

Có, viêm khớp dạng thấp là bệnh nguy hiểm nếu không được kiểm soát tốt. Viêm kéo dài vừa phá huỷ khớp, vừa ảnh hưởng nhiều cơ quan trong cơ thể. Tổn thương khớp một khi đã hình thành thì phần lớn không hồi phục. Bù lại, phát hiện và điều trị sớm giúp hạn chế phần lớn các biến chứng này.

• Dính và biến dạng khớp: tổn thương sụn và xương kéo dài dẫn tới dính khớp, biến dạng vĩnh viễn và mất chức năng vận động, có thể gây tàn phế.
• Bệnh tim mạch: tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
• Loãng xương: viêm mạn tính cùng việc dùng corticoid kéo dài làm xương yếu và dễ gãy.
• Hội chứng ống cổ tay: viêm và sưng vùng cổ tay chèn ép dây thần kinh giữa, gây tê bì và yếu bàn tay.
• Tổn thương phổi và mắt: có thể gây viêm, xơ phổi, khô mắt hoặc viêm củng mạc.
• Bệnh lý kèm theo: nguy cơ thoái hoá khớp thứ phát và thiếu máu tăng lên khi bệnh không được kiểm soát.

Chính vì hậu quả có thể nặng nề, chẩn đoán chính xác và sớm trở thành mấu chốt để can thiệp kịp thời.

Chẩn đoán viêm khớp dạng thấp như thế nào?

Chẩn đoán viêm khớp dạng thấp dựa trên sự kết hợp giữa khám lâm sàng, xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh, không dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ nào. Bác sĩ đối chiếu kết quả với tiêu chuẩn phân loại của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ năm 1987 hoặc tiêu chuẩn ACR/EULAR năm 2010, trong đó tiêu chuẩn 2010 cho phép nhận diện bệnh ở giai đoạn sớm.

• Khám lâm sàng: bác sĩ hỏi bệnh sử, đánh giá số khớp viêm, tính đối xứng và thời gian cứng khớp buổi sáng; triệu chứng viêm khớp cần kéo dài từ 6 tuần trở lên.
• Xét nghiệm máu: yếu tố dạng thấp (RF) dương tính ở khoảng 60 đến 70 phần trăm người bệnh; kháng thể anti-CCP có độ đặc hiệu cao hơn và dương tính ở khoảng 75 đến 80 phần trăm, giúp chẩn đoán sớm; tốc độ máu lắng (ESR) và protein phản ứng C (CRP) phản ánh mức độ viêm đang hoạt động.
• Chẩn đoán hình ảnh: X-quang phát hiện bào mòn và hẹp khe khớp ở giai đoạn sau, còn siêu âm khớp và MRI phát hiện viêm màng hoạt dịch sớm hơn X-quang.

Tại MBJ, máy siêu âm chẩn đoán được dùng để đánh giá tình trạng tràn dịch và viêm bao hoạt dịch ngay tại chỗ, hỗ trợ bác sĩ theo dõi diễn tiến khớp trong quá trình phục hồi chức năng. Sau khi xác định bệnh, bác sĩ định hướng phác đồ điều trị phù hợp với giai đoạn và tình trạng khớp của từng người.

Cách điều trị viêm khớp dạng thấp hiệu quả

Viêm khớp dạng thấp hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn, nên mục tiêu điều trị là kiểm soát viêm, đạt thuyên giảm, làm chậm tổn thương và bảo tồn chức năng vận động. Phác đồ phối hợp thuốc điều trị nền, vật lý trị liệu phục hồi chức năng và phẫu thuật cho giai đoạn muộn.

• Điều trị nội khoa: nền tảng là nhóm thuốc chống thấp khớp tác dụng chậm (DMARDs) như methotrexate, kết hợp thuốc sinh học, NSAIDs hoặc corticosteroid để kiểm soát triệu chứng. Nhóm DMARDs giúp làm chậm tiến triển bệnh, còn NSAIDs và corticosteroid chỉ cải thiện triệu chứng chứ không thay đổi tiến trình bệnh. Các thuốc này do bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp chỉ định và theo dõi, MBJ không kê thuốc.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: đóng vai trò hỗ trợ, giúp giảm đau, giảm cứng khớp, duy trì tầm vận động và chống teo cơ, đi kèm phác đồ thuốc chứ không thay thế thuốc. Tại MBJ, phác đồ kết hợp nhiều thiết bị công nghệ cao như laser cường độ cao, từ trường siêu dẫn EMS, Tecar Therapy, vi kim đa điểm hồng ngoại, điện xung ES và siêu âm đa tần, áp dụng ngoài đợt viêm cấp.
• Điều trị ngoại khoa: phẫu thuật nội soi làm sạch khớp, sửa trục hoặc thay khớp chỉ được cân nhắc khi khớp đã tổn thương và biến dạng nặng, không đáp ứng với các phương pháp khác.

Tại MBJ, phác đồ phục hồi chức năng được cá nhân hoá theo giai đoạn bệnh và do đội ngũ bác sĩ hơn 10 năm kinh nghiệm, đứng đầu là bác sĩ Vũ Thị Minh Nguyệt, trực tiếp xây dựng và giám sát.

Xem thêm:

• Các phương pháp điều trị viêm khớp dạng thấp bằng thuốc DMARDs kết hợp vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
• Công nghệ từ trường siêu dẫn EMS trong phục hồi chức năng khớp đang được ứng dụng tại MBJ

Dinh dưỡng và sinh hoạt cho người viêm khớp dạng thấp

Một chế độ ăn và lối sống hợp lý giúp hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm và cải thiện triệu chứng, dù không thay thế cho điều trị y khoa. Nguyên tắc chung là ưu tiên thực phẩm chống viêm và duy trì vận động phù hợp với từng giai đoạn bệnh. Nên ăn:

• Thực phẩm giàu omega-3: cá hồi, cá trích, cá mòi, quả óc chó và hạt lanh có tác dụng chống viêm tự nhiên.
• Rau xanh và trái cây: giàu chất chống oxy hoá giúp chống lại gốc tự do gây viêm, ưu tiên rau lá xanh đậm, bông cải xanh và các loại quả mọng.
• Ngũ cốc nguyên hạt: gạo lứt, yến mạch và các loại hạt cung cấp năng lượng ổn định.

Nên hạn chế:

• Thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường và chất béo bão hoà: có thể làm tăng phản ứng viêm trong cơ thể.
• Thịt đỏ và nội tạng động vật: dùng nhiều có thể làm nặng thêm tình trạng viêm.
• Rượu bia và thuốc lá: cần hạn chế tối đa vì ảnh hưởng xấu tới diễn tiến bệnh.

Về vận động, bạn nên đi bộ và tập nhẹ nhàng khi bệnh ổn định để duy trì tầm vận động và sức cơ. Trong đợt bùng phát thì nghỉ ngơi hợp lý, và giữ cân nặng vừa phải để giảm tải lên khớp.

Câu hỏi thường gặp

1. Viêm khớp dạng thấp có chữa khỏi được không?

Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn viêm khớp dạng thấp. Tuy nhiên, phát hiện và điều trị sớm giúp kiểm soát triệu chứng, đạt thuyên giảm và làm chậm tổn thương khớp, giúp bạn sinh hoạt gần như bình thường. Nếu bạn muốn tìm hiểu rõ hơn, hãy xem qua bài viết viêm khớp dạng thấp có chữa khỏi được không để biết lý do vì sao không thể chữa khỏi hoàn toàn.

2. Viêm khớp dạng thấp có di truyền không?

Bệnh không di truyền trực tiếp, nhưng có yếu tố cơ địa gen làm tăng nguy cơ. Người có gen nhạy cảm như HLA-DRB1 dễ mắc bệnh hơn khi gặp các yếu tố môi trường như hút thuốc hoặc nhiễm khuẩn.

3. Cứng khớp buổi sáng bao lâu thì nghi viêm khớp dạng thấp?

Cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 1 giờ, kèm sưng đau khớp đối xứng nhiều tuần, là dấu hiệu cần đi khám chuyên khoa. Cứng khớp do thoái hoá khớp thường chỉ dưới 30 phút và giảm nhanh khi vận động.

4. Bị viêm khớp dạng thấp có nên đi bộ, tập thể dục không?

Có, đi bộ và tập luyện nhẹ nhàng rất tốt khi bệnh đang ổn định. Vận động giúp duy trì sự linh hoạt của khớp và sức khoẻ tim mạch, nhưng nên tránh tập khi khớp đang sưng viêm cấp và chọn địa hình bằng phẳng, giày phù hợp.

5. Viêm khớp dạng thấp nên ăn gì, kiêng gì?

Nên ưu tiên cá giàu omega-3, rau quả và ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, thịt đỏ, rượu bia và thuốc lá. Chế độ ăn chống viêm hỗ trợ kiểm soát triệu chứng nhưng không thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ.

Kết luận

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh tự miễn mạn tính với dấu hiệu đặc trưng là sưng đau khớp đối xứng và cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 1 giờ, có thể dẫn tới biến dạng khớp và nhiều biến chứng toàn thân như tim mạch, loãng xương và hội chứng ống cổ tay nếu trì hoãn điều trị. Bệnh chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng mục tiêu kiểm soát và thuyên giảm hoàn toàn khả thi khi kết hợp thuốc điều trị nền do bác sĩ chuyên khoa chỉ định với vật lý trị liệu và phục hồi chức năng. Phát hiện sớm qua các dấu hiệu như cứng khớp buổi sáng và tuân thủ phác đồ là yếu tố quyết định để bảo tồn chức năng vận động. Nếu bạn cần một phác đồ phục hồi chức năng cá nhân hoá đi cùng điều trị y khoa, MBJ có đội ngũ bác sĩ hơn 10 năm kinh nghiệm cùng hệ thống máy móc hiện đại.

Bài viết liên quan:

• Triệu chứng viêm khớp dạng thấp và dấu hiệu nhận biết sớm: nhận diện bệnh ngay từ giai đoạn đầu
• Viêm khớp kiêng ăn gì và nên ăn gì: chế độ ăn hỗ trợ giảm viêm khớp
• Bài tập cho người viêm khớp tại nhà: duy trì tầm vận động an toàn
• Viêm khớp: nguyên nhân, triệu chứng và điều trị: nhóm bệnh lý khớp mà viêm khớp dạng thấp thuộc về

MBJ Team

Đội ngũ chuyên gia y tế tại Phòng khám MBJ với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực cơ xương khớp và phục hồi chức năng. Chúng tôi cung cấp thông tin sức khỏe chính xác, dựa trên bằng chứng lâm sàng – giúp bạn hiểu đúng và chủ động hơn trong việc chăm sóc cột sống.

⚠️ Lưu ý: Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo về mặt y khoa. Để hiểu rõ tình trạng bệnh lý của bản thân, bạn đọc nên đến các trung tâm y tế hoặc phòng khám chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp. Không nên tự ý áp dụng phác đồ điều trị khi chưa có chẩn đoán chính xác từ bác sĩ.

Đã kiểm duyệt bởi BS CKI Vũ Thị Minh Nguyệt – Giám đốc chuyên môn phòng khám MBJ